Architektura w okresie dwudziestolecia międzywojennego i jej nowe prądy

Dwudziestolecie międzywojenne oprócz oczywistych ram historycznych pomiędzy dwiema wielkimi wojnami nie stanowi spójnego okresu w sztuce, w tym również architekturze. Architektura tego okresu to bardzo złożone zagadnienie, na które składa się wiele, wciąż jeszcze żywych nurtów wcześniejszych, idee, które pojawiły się z początkiem lat 20., oraz nurty inspirowane przez wielkie zmiany polityczne lat 30.

Ogólny zarys prądów architektonicznych w dwudziestoleciu międzywojennym

Początek dwudziestolecia to okres intensywnego ścierania się nurtów historycznych i sprzeciwiającej się im secesji. Historyzm reprezentowany był przez swoją najpóźniejszą wersję, czyli eklektyzm historyczny, który cechował się swobodną interpretacją stylów dawniejszych i łączeniem ich ze sobą. W Polsce historyzm dodatkowo przejawiał się w bardzo popularnych nawiązaniach do architektury dworków szlacheckich. Według przedstawicieli architektury secesyjnej eklektyzm prowadził do całkowitej bezstylowości projektów, dlatego uznali konieczność stworzenia czegoś zupełnie nowego.

Pojawienie się nowych materiałów konstrukcyjnych oraz zmiany w sposobach myślenia na początku dwudziestego wieku, a zwłaszcza po pierwszej wojnie światowej były powodami pojawienia się modernizmu w architekturze. Nurt ten całkowicie przeciwstawił się założeniom poprzednich epok i postawił przede wszystkim na funkcjonalność projektów. Modernizm jednak w wielu kręgach architektów epoki spotkał się z niechęcią, co doprowadziło do powstania nurtów antymodernistycznych, które najbardziej rozwinęły się w krajach o ustrojach totalitarnych, jak Trzecia Rzesza i Związek Radziecki.

Historyzm i secesja

Historyzm w architekturze dwudziestego wieku przeżywał ostatnią fazę swojego rozwoju, która przejawiała się głównie w realizacjach neobarokowych, a także całkowicie eklektycznych, nawiązujących do wielu okresów historycznych. Styl ten był w latach dwudziestych szeroko wykorzystywany w budownictwie mieszkaniowym, a zwłaszcza w projektach kamienic miejskich. Historyzmem nawiązującym do tradycji narodowych były w Polsce międzywojennej realizacje projektów przeznaczonych na domy mieszkalne, zwłaszcza dla urzędników państwowych, które w swojej formie nawiązywały do dworków szlacheckich.

Secesja jako nurt w architekturze pojawiła się już pod koniec dziewiętnastego wieku i była odpowiedzią na bezstylowość późnych projektów historyzmu. W latach dwudziestych dwudziestego wieku secesja przeżywa swój okres schyłkowy, który charakteryzuje się ograniczoną ornamentyką i szerokim zastosowaniem dużych płaszczyzn i obszernych przeszkleń. Do najsłynniejszych architektów secesyjnych należał Antoni Gaudi, z którego pracowni wyszły projekty katedry Sagrada Familia, Parku Güell i wielu innych. Inni architekci tego nurtu to między innymi Otto Wegner, Victor Horta, Hector Guimard, czy Louis Sullivan.

Można wskazać wiele przykładów realizacji projektów secesyjnych w Polsce. W tym stylu powstawały najczęściej duże budynki użyteczności publicznej, jak szkoły, dworce, teatry i urzędy, ale też reprezentacyjne kamienice. Warto zaznaczyć, że secesja pojawiła się w Polsce stosunkowo wcześnie, głównie pod wpływem architektury niemieckiej, jak również dość wcześnie ustąpiła miejsca modernizmowi.

Modernizm i jego główne nurty

Modernizm to styl w architekturze, który zdominował ją na długie lata i dał początek wielu pomniejszym trendom. Związany jest głównie z pojawieniem się nowych technologii budowlanych i nowoczesnych materiałów, które pozwalały na realizację koncepcji dotąd niemożliwych. Modernizm to również całkowite odejście od jakiegokolwiek rodzaju stylizacji, a zwłaszcza nawiązań historycznych. Dominuje w nim przede wszystkim powiązanie formy budynków z uwarunkowaniami materialnymi, a także dążenie do jak największej funkcjonalności.

Puryzm w architekturze modernistycznej to nurt polegający do jak największej prostoty projektowanych budynków oraz ich maksymalnej funkcjonalności. Budynki w tym stylu projektowane były na dość swobodnych planach, ale zawierały pewne elementy wspólne, jak płaskie dachy, czy obszerne płaszczyzny z dużą ilością szerokich okien. Najsłynniejszymi przedstawicielami tego nurtu byli Charles Le Corbusier i Amedee Ozenfant. Jedną z bardziej znanych realizacji jest siedziba Ligi Narodów w Genewie.

W Stanach zjednoczonych powstała architektura organiczna, której głównym założeniem, oprócz funkcjonalności i prostoty bryły, było jak najściślejsze dopasowanie budynku do otoczenia. Budynki zaprojektowane według tych założeń miały w możliwie najwyższym stopniu wpasowywać się w urbanistyczną tkankę i stanowić funkcjonalną całość z otoczeniem. Ciekawym przykładem tego typu projektu jest Muzeum Guggenheima w Nowym Jorku zaprojektowane przez Franka Lloyda Wrighta.

W bardzo silny i mający ogromny wpływ nurt modernizmu w architekturze przekształciła się założona przez Waltera Gropiusa szkoła Bauhaus. Zachowywała ona podstawowe cechy modernizmu oraz wskazywała na silne związki architektury z czynnikami społecznymi, a zwłaszcza jej wpływ na relacje międzyludzkie. Bauhaus podnosił również popularną w początku dwudziestego wieku kwestię zniesienia granic pomiędzy projektantem, twórcą, wykonawcą i przemysłowcem. Kładł również bardzo duży nacisk na artyzm projektów architektonicznych.

W Polsce modernizm przyjął się stosunkowo szybko, na co miało wpływ duże zainteresowanie architektów nowinkami płynącymi z Francji i Niemiec. Architekci, którzy tworzyli w duchu tego nurtu to między innymi Adolf Szyszko-Bohusz, Juliusz Żurawski, Barbara Brukalska, czy Józef Szanajca. Budynki Modernistyczne w Polsce okresu międzywojennego to głównie wille ówczesnych elit, ale również wiele budynków publicznych. Najsłynniejsze realizacje to między innymi Sejm RP i Muzeum Narodowe w Warszawie.

Architektura systemów totalitarnych

Początki modernizmu zbiegły się w czasie z powstaniem w Europie państw o totalitarnym systemie politycznym, jak Trzecia Rzesza i Związek Radziecki. Architektura w tych państwach podlegała silnym naciskom politycznym. Budynki budowane za państwowe pieniądze miały służyć interesom państwa i odzwierciedlać panującą w nim ideę polityczną. Modernizm, w którego powstanie byli w dużej mierze zaangażowani architekci niemieccy, spotkał się po przejęciu władzy przez faszystów z niechęcią. Mimo że twórcy modernistyczni dalej pracowali, a oficjalna architektura czerpała z ich pomysłów szerokimi garściami, najważniejsze realizacje architektoniczne Trzeciej Rzeszy nawiązywały w dużej mierze do idei historyzmu i bardziej niż na funkcjonalizm nakierowane były na przekazywanie treści ideowej.

Nieco inaczej sytuacja wyglądała w Związku Radzieckim. Tutaj architektura również w dużej mierze czerpała z osiągnięć modernizmu, ale sam nurt został zdyskredytowany i uznany za burżuazyjny, oraz niesłużący potrzebom mas. W latach trzydziestych powstaje socrealizm, który mimo posługiwania się postulatami modernistycznymi, jak związek architektury z kwestiami społecznymi, pozostaje nurtem antymodernistycznym, który w praktyce służy wyłącznie manifestowaniu socjalistycznych idei.

Źródła:
Historia architektury europejskiej, Nikolaus Pevsner
Mniej znaczy więcej. Perły polskiego modernizmu, Beata i Paweł Pomykalscy

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *